Gratz, kitap yasaklamalarının yetişkinler tarafından nasıl hiç sorgulanmadan normalleştirildiğini gözler önüne seriyor. Üstelik bunu ajitasyona kaymadan, didaktikliğe düşmeden güzel bir kurguyla ve edebiyat diliyle yapıyor.
Alan Gratz, Bu Kitabı Yasaklayın romanının 2017 yılında yayımlanmasının ardından verdiği bir söyleşide kendisine yöneltilen, “Bu kitabı yazmanızda size ilham veren özel bir olay var mıydı?” sorusuna, “Hayır,” diye yanıt verir.
Gratz, Mülteci (Pegasus Yayınları) romanıyla New York Times’ın en çok satan yazarlar listesinde beş yıldan uzun süre kalmış, yirmiden fazla roman, grafik roman ve özellikle gençler için yazdığı novellalarıyla iyi bilinen Amerikalı bir yazardır. Aynı söyleşide sözlerine şöyle devam eder: Amerikan Kütüphaneler Derneği (American Library Association), her yıl şikâyet edilen veya yasaklanan kitapların %85-95’inin rapor edilmediğini düşünüyor. Bu çok büyük bir sayı! 2016 yılında yaklaşık 325 rapor1 edilmiş şikâyet ve yasaklama vardı. Bu, her yıl binlerce kitabın raflardan sessizce kaybolduğu ve kimsenin onlardan haberdar olmadığı anlamına geliyor.
Bu Kitabı Yasaklayın, kitapların çeşitli bahanelerle kütüphane raflarından kaldırılmasına, yasaklanmasına edebiyatla karşı duran, hem sevdiği kitabı okuma hakkı elinden alınan çocuklara hem de zihni sansür mantığıyla çalışan yetişkinlere odaklanan, ustaca yazılmış bir roman. Gratz’ın “Dünyanın dört bir yanındaki kütüphanecilere” ithaf ettiği roman, sade ama bir o kadar da etkileyici, sayısız hikâyeye açılma umudu vadeden bir cümle ile başlıyor: Her şey en sevdiğim kitabın kütüphaneden kaybolmasıyla başladı. (s. 9)
Romanın kahramanı, dördüncü sınıf öğrencisi siyah bir kız çocuğu olan Amy Anne Olinger, Tatlı Bir İhtiyarın Karmakarışık Dosyaları (E. L. Konigsburg, Epsilon Yayınları) adlı en sevdiği kitabın her zaman durduğu kütüphane rafında olmadığını görünce şaşkına döner. Arar tarar, hiçbir yerde bulamaz. Kütüphaneci Bayan Jones’tan kara haberi alır: Bazı veliler bu kitabın ilköğretim okulu öğrencilerine uygun olmadığını düşündüklerini bildirmiştir; okulun yönetim kurulu da onlara hak verince kitap raflardan kaldırılmıştır. (s. 13)
Amy Anne, bir kitabın nasıl olup da yasaklanarak okul kütüphanesinden çıkarıldığını anlamakta zorluk çeker. Evdeki iki küçük kardeşine sürekli öncelik vermekten, kendisine nefes alabileceği küçücük bir alan dahi kalmamasından yorulan, anne babasının da kendi koşturmaları içinde görmezden geldiği Amy Anne, okul çıkışında “kulüp etkinliklerine katılma” bahanesiyle kütüphaneye, kitaplara sığınmıştır. En sevdiği kitabın yasaklanmasıyla o korunaklı alanı da darmadağın olur.
Olan biten her şeyi sorgulayan, sürekli düşünen ama bir türlü düşüncelerini dillendirmeye cesaret edemeyen Amy Anne, kitabının tekrar kütüphaneye koyulması için çıktığı yolculukta kendine olan güvenini kazanır; iç sesi dış sese, hakkını aramanın, haklı olmanın güvenli sesine dönüşür.
Romanda peşi sıra gittiğiniz merak duygusu, her bölümün bitişinde şimdi ne olacak sorusunu sorduran, kıvamında bir gerilim, dilinin akıcılığı; Amy Anne’in her şeyi yapan, bilen cesur bir kahraman olmak yerine tüm zayıflıklarıyla, kaygıları ve kararsızlıklarıyla aktarılması ve mücadele ettikçe güçlenmesi; yasaklanan kitapları arkadaşlarının da okuyabilmesi için gizlice Yasaklı Kitaplar Dolap Kütüphanesi’ni kurması; yasakların kaldırılması için tüm kitapların yasaklanması girişiminde bulunması gibi zekice hamleler kitabı daha da değerli kılar.
Gratz bu romanında, milyonlarca kitap içinde yokluğu önemsiz gibi görünebilecek bir kitaptan yola çıkarak sansürün, kitap yasaklamalarının yetişkinler tarafından nasıl hiç sorgulanmadan normalleştirildiğini gözler önüne serer. Üstelik bunu ajitasyona kaymadan, didaktikliğe düşmeden güzel bir kurguyla ve edebiyat diliyle yapar. Gerçek hayatta yasaklanan çocuk kitaplarını da kurgunun içine yerleştirerek okuyucuya alternatif bir okuma listesi sunmakla kalmıyor, aynı zamanda bu yasaklamaların nasıl da yersiz ve keyfî olduğunu açığa çıkarır.
Gratz, kahramanlardan biri olan Trey’e, “Bir kitabı yasakladığında bütün kitapları yasaklama bahanen olur,” sözünü söyletir (s. 190).
Haklı da çıkar.
Mayıs 2024’te, Florida’nın Indian River County okul bölgesi, muhafazakâr Moms for Liberty (Özgürlük Anneleri) grubunun üyelerinden birinin şikâyetinin ardından 3’e 2 oyla kitabı yasaklar.2 Gratz, Tallahassee Democrat’a bu konuyla ilgili verdiği demeçte, romanda tartışılan temaların yasaklanmasına yol açtığını ve bunu “inanılmaz derecede ironik” bulduğunu söyler. Yasakçılarla ilgili, “Raflarda kendilerini ifşa eden bir kitap istemiyorlar,” açıklamasını yapar.3
Romandaki kütüphaneci Bayan Jones, okul yönetim kurulu toplantısında kitapların niye yasaklanmaması gerektiğini açıklarken sözüne, “Eğitimciler olarak, çocukları mümkün olduğunca farklı türden kitaplarla ve farklı bakış açılarıyla tanıştırmak bizim görevimiz,” diye başlar (s. 35).
İçeriği, kurgusu, akıcı dili ve iyi çevirisiyle bu kitapla tanışmakta geç kalmayın. Belli mi olur, her şeyi bilen birileri kitabın başlığını kendine vazife edinebilir.
1 https://fromthemixedupfiles.com/interview-alan-gratz/
2 https://edition.cnn.com/2024/07/23/us/florida-book-ban-alan-gratz-response
3 https://en.wikipedia.org/wiki/Ban_This_Book
Bu Kitabı Yasaklayın
Alan Gratz
Türkçeleştiren: Tuğçe Özdeniz
Editör: Seda Ateş
Can Çocuk Yayınları, 248 sayfa
